Değerlendirmeler

Değerlendirmeler

Hukukun Teknoloji ile İmtihanı: E-Duruşma - Ekim 2020

Teknoloji, insan hayatının vazgeçilmez bir parçası olmakla birlikte teknolojinin kullanımı konusunda insanların tutkunluğu, teknolojik unsurların, hayatımızın daha yoğun ve daha etkin bir parçası olmasına neden olmaktadır.

 Özellikle de yaklaşık son bir yıldır, COVID-19 ve pandemi etkisi ile birlikte insan yaşamının neredeyse tüm akşının değişerek çok daha fazla teknolojik unsurlara bağımlı hale gelinmesi, insanların teknolojiden vazgeçmesine engel olmaktadır. Hukuk da bu süreçten etkilenen alanlardan biridir. Birçok işlemin, hali hazırda, elektronik ortamda yapıldığı hukuk alanında, “elektronik duruşma” (e-duruşma) sistemi ile artık hukukun bambaşka bir teknolojik kimlik elde ettiği görülmektedir.

 

E-Duruşmanın Niteliği ve Sisteme Etkisi

Hukukta, teamül olarak olağandışı haller haricinde sanık ve avukatının/avukatlarının duruşma salonunda bulunması bir zorunluluktur. Bunun haricindeki durumlar, dava süreci içerisindeki şartlara göre değişebilmektedir. Fakat genel uygulama dışına, keyfiyet ya da herhangi bir neden ile çıkılması mümkün değildir. Fakat e-duruşma uygulaması, hukukun temel uygulamalarından birinin yönünü değiştirmektedir.

Video konferans yöntemine dayalı olarak avukatların müvekkillerini temsil etmelerine dayanan e-duruşma sistemi, dünyada farklı şekillerde uygulanmaktadır. Bu uygulamada, kamunun belirlediği şartlar ve teknolojik standartlara dayalı teknolojik altyapı dahilinde, isteyen avukatlar, durulmalara çevrimiçi olarak katılabilmektedirler. Sistem, tıpkı duruşma salonunda işleyen bir mekanizma şeklinde uygulanmakta ve bu sayede de mümkün olduğunca, çeşitli nedenlerle duruşmalara katılamayan avukatların, durulma dışında kalmaması, bu nedenle de davaların herhangi bir sebeple aksamamasına çalışılmaktadır.

Anglosakson ülkelerinde, farklı davalarda ve farklı şartlarda olmak sureti ile benimsenen bir yöntem olarak e-duruşma, artık hukuk-teknoloji etkileşiminin ne denli güçlü olduğunu göstermektedir. Yargıçlar, hakimler ve savcılar için henüz kullanım örneğine rastlanmayan bu uygulama, temel olarak duruşmalarının kesintiye uğramasını ve dava süreçlerinin uzamasını engellemek adına son derece yararlı olabilecektir. Yine Anglosakson ülkelerinde başarılı bir şekilde uygulanan sistem, çok yoğun bir şekilde kullanılmasa da hem yarattığı etkiler hem de kullandığı teknolojik altyapının niteliği ile birlikte sistemin sağlıklı sonuçlar verdiği görülmektedir.

Yine de klasik uygulamalardan yana olan hukukçuların varlığı ve bu sisteme uyumluluk gösterecek teknolojik altyapıya henüz erişmemiş olan ülkeler açısından uygulamanın, hukuki sonuçlara doğrudan ya da dolaylı olarak nasıl etkilerinin bulunacağı konusu “karmaşık” olarak nitelendirilebilir. Çünkü dava sırasındaki iletişim süreçlerinin sağlığı açısından, fiziksel olarak duruşma salonunda bulunmak; teknolojik altyapıda yaşanabilecek olan teknik sorunlara nazaran, duruşma salonu içerisinde, kesintisiz iletişim kurmak; duruşma anındaki psikolojik unsurları salon içerisinde sezinlemek gibi birçok faktörün e-duruşma sistemi ile uygulanmasının kolay olmayacağı konusunda görüşlerin varlığı, sistemin uygulanması için çeşitli soru işaretleri yaratmaktadır.

 

Türkiye’de E-Duruşma Sistemine Geçiş

Geçtiğimiz Eylül ayı içerisinde, Adalet Bakanlığı, Türkiye'de ilk kez avukatların bulundukları yerlerden duruşmaya video konferansla katılmalarını sağlayan e-duruşma pilot uygulamasını 15 Eylül'de Ankara Batı Adliyesi’nde gerçekleştirdi.  Adalet Bakanlığı, Yargı Reformu Strateji Belgesi'nde yer alan, avukatların hukuk mahkemelerinde taraf oldukları duruşmalara video konferansla katılmalarını sağlayan e-duruşma ile birlikte Türk hukukunda sıklıkla eleştirilere sebebiyet veren sistemin yavaş işlemesinin önüne geçmeyi hedeflemektedir.

Sistemin işleyişine genel olarak bakıldığında, avukatlar, UYAP üzerindeki Avukat Portal'dan duruşma sorgula menüsü aracılığı ile duruşmalarını sorguladıktan sonra ilgili duruşmaya, duruşmadan 24 saat öncesine kadar gerekçesini de yazarak çevrimiçi olarak duruşmaya katılmak istediklerine dair talebi gönderebilecek. Hâkimin UYAP üzerinden talebi kabul etmesi halinde duruşma video konferans yöntemi ile gerçekleştirilecek. E-duruşma, mahkemenin sistemi aktif hale getirmesi ile başlayacak. Bu şekilde hedef, e-duruşma sistemi aracılığıyla avukatların farklı şehirlerdeki duruşmalarına, bulundukları yerden, UYAP Avukat Portal üzerinden, video konferans yöntemi ile katılabilmesine olanak sunuyor.

Uygulamanın diğer bir teknik boyutuna bakıldığında, e-duruşma sisteminde avukatlar, elektronik imza yöntemiyle kimlik doğrulaması yaptıktan sonra e-duruşmaya katılabilmektedirler. Avukatların, duruşmaya video konferans ile bağlandıktan sonra bilgileri ve fotoğrafı mahkeme hakimince UYAP sistemi üzerinden teyit edilmekte ve bu prosedürün ardından da duruşma başlamaktadır.

İlerleyen yıllarda hayata geçirilmesi düşünülen uygulamalardan diğerleri ise e-duruşmada yüz tarama ve parmak izi ile kimlik tespitinin gerçekleştirilmesidir. Bu tür uygulamaların, hukuki güvenlik açısından son derece yüksek nitelikli bir korumayı beraberinde getirmesi son derece muhtemel olarak gözükürken, aynı zamanda, duruşmaların herhangi bir zaman diliminde ve yine güvenli bir şekilde gerçekleştirilerek zamandan, ciddi ölçekli tasarruf edilmesini mümkün hale getirebilecektir.

Öte yandan, yine ilerleyen dönemlerde, e-duruşma sistemine bilirkişilerin ve uzmanların bulundukları yerden katılmasına yönelik çalışmalar da devam etmektedir. Bu şekilde, duruşmaların içerisinde yer alan yetkili ve nitelikli kişi sayısı arttırılarak, video konferansa dayalı şekilde gerçekleştirilen hukuki süreçlerin içerisinde yer alan önemli kişilerin bu yeni yapıya uyumluluk göstermesine çalışılmaktadır. Şüphesiz, bilirkişi ve uzman kimselerin sürece katılımlarının zaman, mekân vb. şartlar nedeni ile zor olduğu, ancak katılımlarının hukuki süreçlerine selameti açısından elzem olduğu davalar için e-duruşma sisteminin ciddi anlamda pozitif bir etkisi olabilecektir.

 

Uygulamanın Geleceğine Dair Öngörüler

Pandeminin toplumlar üzerindeki olumsuz etkileri aşikâr olduğu gibi insan yaşamının değişimine dair yarattığı son derece pozitif etkileri de göz önünde bulundurmak gerekmektedir. Bunun en önemli göstergesi, teknolojinin yararlı ve etkin bir şekilde kullanımı adına dünya toplumunda yaşanan değişimlerdir. Elektronik bankacılık sistemlerinin yoğun bir şekilde kullanımı ile birlikte başlayan bu akım, nihai olarak hukuki alana da sirayet etmiştir.

Genel perspektiften bakıldığında, e-duruşmanın, duruşma anındaki iletişim süreçlerinin sekteye uğraması ihtimali nedeni ile hukuk çevrelerinde pek sıcak karşılanmadığını söylemek mümkün. Fakat Türkiye’deki hukuk mekanizmasının, davalar özelinde ele alındığında, yavaş bir şekilde işlediği ve bu durumun adaletin tecelli etmesine engel teşkil ettiği konusunda eleştirilen söz konusu mekanizmanın standartlarının gelişimine kolaylık sağlaması kuvvetle muhtemeldir. Mekân ve zaman engelinin, avukatlar başta olmak üzere diğer yetkili dava katılımcıları için de ortadan kaldırılması, bu uygulamanın nitelikli bir şekilde pratiğe aktarılması adına destekleyici bir niteliğe sahip olmaktadır.

Bir başka açıdan bakıldığı süre zarfında, adli süreçlerin hızlanması ve tüm bu süreçler için harcanan bütçelerin düşmesi ile tasarruf edilebilmesinin ihtimali nedeni ile de e-duruşma sisteminin yararlı olabileceği düşünülebilecektir. Zira sistemin içerisinde, duruşma zamanlaması ve ortamı açısından duruşma salonlarında sağlanması zor olan adil söz alma hakkı ve dengeli bir şekilde davanın değerlendirilmesi adına bu tip bir uygulamanın gerekliliği söz konusudur. Fakat bu sisteme, avukatlar başta olmak üzere tüm dava katılımcısı olan tarafların alışma sürecinin uzun bir zaman alacağı göz önünde bulundurulduğu süre zarfında, sistemin sağlıklı bir şekilde işlemesi adına ağırdan alınan uygulamaların önemi büyüktür. Öte yandan, 15 Eylül tarihinde Ankara’da başlayan türden pilot uygulamaların tüm ülke geneline yayılması konusunda çaba gösterilmesi de bu teknolojik ve rasyonel uygulamaya alışma sürecini azaltacaktır.